|
Atu haree informasaun spesifiku ba ema ne'ebe daudaun la hela iha Timor-Leste, click iha ne'e.
Se mak bele halo deklarasaun nudar na'in ba rai?
Ema hotu iha direitu atu halo deklarasaun ba rai ne'ebe sira hanoin ho laran diak katak sira maka na'in lolos. Ema bele fó deklarasaun nudar:
- Individu (ema ida deit, feto ka mane);
- Grupu (ema nain rua hamutuk ka liu tan, por ezemplu fe'en ho la'en, maun ho alin, na'an ho feton); ka
- Entidade Legal (por ezemplu: Estadu, Igreja, ONG ka negosio).
Ekipa Ita Nia Rai sei aseita deklarasaun hotu-hotu no sei la halo julgamentu kona-ba deklarasaun ida ne'e nia validu. Deklarante ida-idak mak responsavel ba nia deklarasaun. Halo deklarasaun falsu sei konsidera hanesan krimi (fraude).
[Ba fali leten]
Saida mak feto nia direitu iha prosesu ne'e?
Lei Inan (konstituisaun) Timor-Leste nian, iha Artigu 16 no 17, garantia igualidade ba feto ho mane. Tan ne'e, feto iha direitu hanesan mane atu halo deklarasaun nudar na'in ba rai.
Feto sira iha direitu atu partisipa ho igual iha prosesu hotu, inklui: partisipa iha enkontru komunitariu, marka baliza (rai ketan), halo deklarasaun nudar individual, nudar parte ida ba grupu, ka nudar representante entidade legal ida, verifika deklarasaun iha mapa publikasaun, partisipa iha prosesu rezolusaun disputa, no informa DNTPSC se karik iha mudansa ruma ba deklarasaun.
[Ba fali leten]
Hau presiza selu osan ruma hodi halo deklarasaun?
Lae. Prosesu ne'e gratuita.
[Ba fali leten]
Halo deklarasaun obrigatoriu ka lae?
Lae. Prosesu ne'e voluntariu deit. Maibe, se ita boot la halo ita boot nia deklarasaun antes tempu Publikasaun remata ba ita boot nia area, ita boot sei labele hetan direitu ba rai iha area ida ne'e, no sei labele halo dekalarsaun foun iha futuru. Maiske ne'e, ita boot sei bele sosa rai ka hetan direitu liu husi eransa iha futuru.
[Ba fali leten]
Saida mak hau tenke halo se ema ruma husu osan atu halo hau nia deklarasaun?
Prosesu ne'e gratuita. Se ema ida husu osan husi ita boot, tenke fo hatene kedas ba eskritoriu Ita Nia Rai no Direksaun Terras no Propriedades.
[Ba fali leten]
Oinsa hau bele halo deklarasaun nudar na'in ba rai?
Iha meus 2 atu halo deklarasaun, depende se ita boot hela ka uza daudaun iha rai ne'ebe ita boot hakarak deklara.
Se ita boot hela ka uza daudaun iha rai ne'ebe ita hakarak deklara, ita boot ka ita boot nia representante tenke hein to'o ekipa foti dadus mai to'o ita boot nia rai hodi sukat. Iha tempu ne'eba ita boot sei bele halo ita boot nia deklarasaun.
Se ita boot la hela ka uza daudaun rai ne'ebe ita boot hakarak deklara, tanba ema seluk mak hela, ita boot bele kontaktu eskritoriu Ita Nia Rai iha ita boot nia distritu. Sira bele informa ita boot bainhira sira mak sukat rai ne'e hodi ita boot bele mós halo deklarasaun. Karik ita boot labele ba fali rai ne'eba, ita boot mós bele hein to'o tempu Publikasaun no halo reklamasaun durante tempu ne'eba. Labele haluha katak iha prosesu ne'e, ema hotu iha direitu atu halo deklarasaun. Se ema seluk okupa rai ne'ebe ita boot hakarak atu deklara, sira mos iha direitu atu halo deklarasaun ida, tuir sira nia hanoin.
Se ita boot agora daudaun la hela iha Timor-Leste maibe hakarak halo deklarasaun nudar na'in ba rai iha Timor-Leste, click iha ne'e hodi visita pajina ida ho informasaun kona-ba Halo Deklarasaun husi Rai-Liur.
[Ba fali leten]
Dokumentus saida mak hau presiza hodi halo deklarasaun?
Dokumentu uniku ne'ebe ita boot presiza hodi halo deklarasaun mak dokumentu identidade pesoal ida ne'ebe sei validu hela. Ezemplu mak kartaun eleitoral ka pasaporte.
Se karik ita boot iha dokumentus ruma kona-ba ita boot nia rai (por ezemplu dokumentu sosa rai ida), ita boot bele aprezenta dokumentus ne'e hanesan evidensia atu suporta ita boot nia deklarasaun.
Se ita boot laiha dokumentus kona-ba rai, ita boot bele uza ema sasin hodi fo testimunha ba ekipa sukat rai bainhira sira mai to'o ita boot nia fatin.
[Ba fali leten]
Saida mak hau tenke halo se hau labele marka presensia iha tempu sukat hau nia rai?
Se ita boot labele marka presensia iha tempu ne'ebe ekipa mai hodi sukat rai, ita boot tenke haruka Representante ida hodi halo deklarasaun ba ita boot. Representante sei halo deklarasaun ho ita boot nia naran no tenke hatudu ita boot nia dokumentu identidade no fo informasaun seluk tan ne'ebe refere ba rai. Representante hanesan ema ne'ebe fó deklarasaun deit, no sei la iha direitu ruma ba rai ne'e.
[Ba fali leten]
Saida mak akontese se iha disputa kona-ba hau nia rai?
Se ema seluk iha disputa ho ita boot kona-ba ita boot nia rai ketan (baliza) ka ita boot nia rai, ekipa foti dadus sei rekorda informasaun husi parte hotu ba disputa ne'e. Parte ida idak iha direitu atu halo ninia deklarasaun. Rai ne'e sei rekorda hanesan "rai disputada", no to'o disputa ne'e rezolvidu ona, ema ida sei labele hetan direitu formal ba rai ida ne'e.
Bainhira ekipa Ita Nia Rai rekorda disputa, parte hotu ba disputa ne'e iha direitu atu halo deklarasaun no simu recibo ho numero referensia ne'ebe refere ba sira nia informasaun iha baze ba dadus.
[Ba fali leten]
Oinsa rezolve disputa kona-ba rai?
Programa Ita Nia Rai servisu hamutuk ho komunidade hodi promove rezolusaun disputa liu husi mekanismu komunitariu hanesan: rezolve familiar, uza fasilitador, rezolve ho Xefe de Aldeia no Xefe de Suco. Se labele hetan rezolusaun iha nivel ne'e, programa Ita Nia Rai ho nia parseiru ONG BELUN prontu atu fasilita prosesu mediasaun hamutuk ho Direksaun Terras, Propriedades no Servicos Cadastrais iha distritu ne'ebe refere.
Disputa ne'ebe la hetan rezolusaun iha nivel loka, no disputas hotu ne'ebe involve Estadu, deklarantes sira tenke refere ba DNTPSC ka lori ba Tribunál hodi hein solusaun tuir Lei.
[Ba fali leten]
Saida mak akontese depois de hau halo deklarasaun tiha?
Bainhira ita halo ita boot nia deklarasaun, ekipa foti dadus sei fó ba ita boot recibo ida ho ita boot nia numero de referensia. Numero ne'e refere ba ita boot nia dadus iha baze ba dadus nasional, no sei la fó direitu legal ida.
La kleur depois de halo deklarasaun tiha, programa Ita Nia Rai sei fó sai ba publiku mapa rai husi ita boot nia area. Ita boot tenke haree mapa ida ne'e hodi verifika katak dadus hotu ne'ebe sira rekorda mak loos.
Iha tempu naruk, ita boot bele uza ita boot nia numero de referensia hodi informa DNTPSC kona-ba mudansa ba ita boot nia deklarasaun hanesan: fa'an rai, fahe rai eransa, rezolve disputa, aumenta naran ba deklarasaun.
[Ba fali leten]
Oinsa programa ne'e sei haree kona-ba rai komunitariu?
Rai ne'ebe komunitariu no publiku nian (la pertense ba ema individual, grupu ka organizasaun ida), lalika deklara durante prosesu ne'e. Rai ne'e sei administra husi Estadu nudar Rai Publiku. Ezemplus Rai Publiku hanesan tasi ibun, dalan, mota, no sst.
Se rai komunitariu ida ne'e mak pertense ba komunidade, autoridade lokal ida (hanesan Xefe de Aldei ka lia na'in) bele sai Representante hodi halo Deklarasaun Grupu ba rai ida ne'e. Ezemplus mak uma lulik ka fatin istoriku ruma.
Rai ne'ebe privadu maibe mais de ema ka grupu ida mak uza, grupus ne'e bele rekorda hanesan deklarasaun grupu.
[Ba fali leten]
Ema estranjeiru sira bele halo deklarasaun?
Sin. Ema hotu-hotu, kualker sira nia nasionalidade, bele halo deklarasaun. Halo deklarasaun la fó direitu ruma ba ema, maibe rekorda deit sira nia hanoin katak sira maka na'in ba rai ne'ebe refere. Lei de Terras iha futuru sei deside se mak na'in loloos ba rai.
[Ba fali leten]
Se hau halo ona reklamasaun ida ho DNTPSC, hau sei presiza halo fila fali hau nia deklarasaun?
Sin. Tanba prosesu ne'e mak hala'o ho sistematika, ita boot sei presiza hato'o fila fali ita boot nia deklarasaun bainhira ekipa foti dadus mai to'o area ne'e, no halo deklarasaun tuir sistema foun. Ita boot nia reklamasaun anterior bele uza nudar evidensia hodi suporta ita boot nia deklarasaun.
[Ba fali leten] |
